Burður hreinkúa í hámarki og hornin nýtt sem fæðubótarefni
Um þessar mundir tekur hálendið smám saman á sig vormynd. Snjó leysir úr lægðum og lautum, gróður tekur við sér og á sama tíma hefst eitt mikilvægasta tímabil ársins hjá hreindýrum: burðurinn.
Hjá Snæfellshjörðinni hefst burður að jafnaði í kringum 8. maí, miðburður er um 18. til 19. maí og burðartímanum lýkur að mestu undir lok mánaðarins. Miðburður er sú dagsetning þegar um helmingur kúnna hefur borið. Snæfellshjörðin er sú hjörð sem best hefur verið fylgst með hér á landi hvað burð varðar. Frá árinu 2005 hefur Náttúrustofa Austurlands kortlagt burðarsvæði hennar, einkum með flugathugunum í maí. Markmið talninganna er að kortleggja dreifingu kúa á burðartíma og framvindu burðar, þ.e. hlutfall kúa með kálf í talningu.
Tímasetning burðar skiptir miklu máli. Vaxtartími plantna á hálendinu er stuttur og kálfarnir þurfa að fæðast þegar aðstæður eru hvað hagstæðastar. Hreinkýr leita því á burðarsvæði þar sem snjóalög, gróðurfar og ró á svæðinu skapa góð skilyrði fyrir fyrstu daga kálfsins. Rannsóknir á burðarsvæðum sýna einnig að kýrnar sýna ákveðna hagatryggð og nýta oft svipuð svæði til burðar milli ára.
Eftir burð eru kýrnar gjarnan nokkuð staðbundnar um sinn, enda eru fyrstu dagarnir og vikurnar viðkvæmur tími fyrir kálfinn. Hann þarf fljótt að komast á fætur, fylgja móður sinni og safna styrk. Á meðan halda tarfarnir sig oft í minni hópum, gjarnan neðar í landinu, fjarri burðarsvæðum kúnna.
Hreindýr búa yfir ýmsum áhugaverðum aðlögunum að norðurslóðum, sem gaman er að minnast á í ljósi sundspretts tarfsins við Mjóeyri á Eskifirði nýverið. Hár þeirra eru hol að innan, sem gerir feldinn einstaklega einangrandi í kulda. Þessi bygging hefur líka aðra skemmtilega hlið: hún eykur flot. Hreindýr geta því flotið ótrúlega vel og verið furðu lipur í vatni, eins og sást vel á sundhæfileikum tarfsins.
Hornin gegna einnig áhugaverðu hlutverki í lífsferli hreinkúa. Hreindýr eru sérstök meðal hjartardýra að því leyti að bæði kynin bera horn. Tarfar fella hornin fyrr en kýr, eftir fengitímann og fram á veturinn, en kýrnar halda þeim gjarnan lengur. Kýr sem tekið hafa fangi halda hornum sínum yfirleitt fram að burði en geldar kýr fella yfirleitt hornin í kringum marsmánuð. Hlutfall hyrndra kúa í apríl gefur því góða vísbendingu um frjósemi stofnsins þar sem að einungis kelfdar kýr eru hyrndar á þeim árstíma. Lítill hluti hreinkúa eru þó kollóttar árið um kring, hvort sem að þær eru kelfdar eða ekki.
Á síðvetrum og vorin, þegar fæða getur verið takmörkuð, geta hornin nýst kúnum til að verja beitarbletti og halda öðrum dýrum frá. Fyrir kelfda kú skiptir slíkt miklu máli, enda þarf hún bæði að viðhalda eigin líkamsástandi og sjá ófæddum kálfi fyrir næringu í krefjandi aðstæðum. Hornafar hreinkúa má líta á sem mikilvægan hluta af aðlögun þeirra að krefjandi aðstæðum norðurslóða. Hlutverki hornanna lýkur þó ekki endilega þegar þau falla. Hreindýr sjást oft naga eða éta felld horn. Þau geta því orðið að nokkurs konar snarli eftir burð, steinefnaríkri viðbót beint úr eigin apóteki. Horn eru rík af steinefnum, meðal annars kalki og fosfór, og slík hegðun snýst um endurnýtingu næringarefna eftir vetur, meðgöngu og burð.
Burður hreindýra er þannig nátengdur vorinu, eins og svo margt annað á Íslandi, gróðrinum og þeim nákvæmu tímasetningum sem einkenna líf dýra á norðurslóðum. Á meðan tarfar sjást á ferð neðar í byggð eru kýrnar víða bundnar burðarsvæðum sínum, þar sem ný kynslóð hreindýra tekur sín fyrstu skref inn í stutt en gróskumikið sumar á Austurlandi.
Ljósmyndir: Rán Þórarinsdóttir og Skarphéðinn G. Þórisson
Heimildir
https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ece3.72444
https://drive.google.com/file/d/1tzDw7AHZ4xGgrLxHxVvlevdqBcfgcaqL/view
Around this time of year, the highlands slowly begin to take on the shape of spring. Snow retreats from hollows and depressions, vegetation starts to emerge, and at the same time one of the most important periods of the year begins for reindeer: calving.
In the Snæfell herd, calving usually begins around 8 May, peak calving occurs around 18 to 19 May, and the calving period is largely over by the end of the month. Peak calving is the date by which about half of the cows have given birth. The Snæfell herd is the most closely monitored herd in Iceland when it comes to calving. Since 2005, the East Iceland Nature Research Centre has mapped its calving areas, mainly through aerial surveys in May. The aim of the counts is to map the distribution of cows during the calving period and the progress of calving, that is, the proportion of cows with a calf observed during the survey.
The timing of calving is highly important. The growing season in the highlands is short, and calves need to be born when conditions are most favourable. Reindeer cows therefore seek out calving areas where snow conditions, vegetation and relative calm provide good conditions for the calf’s first days. Research on calving areas also shows that the cows display a certain degree of site fidelity, often using similar areas for calving between years.
After calving, the cows tend to remain relatively local for a while, as the first days and weeks are a vulnerable period for the calf. It must quickly get to its feet, follow its mother and build up strength. Meanwhile, the bulls often stay in smaller groups, frequently at lower elevations and away from the cows’ calving areas.
Reindeer have a range of fascinating adaptations to Arctic and sub-Arctic environments, which is worth mentioning in light of the recent swim by the bull at Mjóeyri in Eskifjörður. Their hairs are hollow, making the coat exceptionally insulating in cold conditions. This structure also has another interesting effect: it increases buoyancy. Reindeer can therefore float remarkably well and be surprisingly agile in water, as was clearly seen in the swimming ability of the bull.
Antlers also play an interesting role in the life cycle of reindeer cows. Reindeer are unusual among deer in that both sexes grow antlers. Bulls shed their antlers earlier than cows, after the rut and into the winter, while cows generally keep theirs for longer. Cows that have conceived usually keep their antlers until calving, whereas barren cows generally shed theirs around March. The proportion of antlered cows in April therefore gives a good indication of fertility in the population, as only pregnant cows still have antlers at that time of year. A small proportion of reindeer cows are naturally polled throughout the year, whether they are pregnant or not.
In late winter and spring, when food may be limited, antlers can help cows defend feeding sites and keep other animals away. For a pregnant cow, this can be important, as she must maintain her own body condition while also nourishing her unborn calf under demanding conditions. The antler cycle of reindeer cows can be seen as an important part of their adaptation to the harsh conditions of northern environments. The role of the antlers does not necessarily end when they are shed. Reindeer are often seen gnawing on or eating shed antlers. They may therefore become a kind of post-calving snack, a mineral-rich supplement straight from their own pharmacy. Antlers are rich in minerals, including calcium and phosphorus, and this behaviour is a way of recycling nutrients after winter, pregnancy and calving.
Reindeer calving is therefore closely tied to spring, as so much is in Iceland, to vegetation, and to the precise timing that characterises life in northern environments. While bulls may be seen moving through lower-lying areas near settlements, the cows are often tied to their calving areas, where a new generation of reindeer takes its first steps into the short but lush summer in East Iceland.
