Á dögunum tók starfsmaður Náttúrustofu Austurlands þátt í vettvangsferð á vegum Hafrannsóknastofnunar þar sem rannsóknir voru gerðar í straum- og stöðuvötnum á Austurlandi.

Rannsóknirnar eru hluti af umfangsmiklu samstarfsverkefni sem nýverið hlaut íslenska heitið Vatnalíf (LIFE Icewater). Verkefnið er leitt af Umhverfis- og orkustofnun og styrkt af LIFE-áætlun Evrópusambandsins. Alls taka 22 íslenskir aðilar þátt í verkefninu, þar á meðal Hafrannsóknastofnun sem leiðir einn af vinnupökkum þess og sinnir meðal annars rannsóknum og vöktun á lífríki vatna. Verkefnið stendur yfir á árunum 2025–2030 og er markmið þess meðal annars að auka þekkingu á eiginleikum og ástandi vatns á Íslandi, bæta vatnsgæði og efla fræðslu um mikilvægi vatns.

Rannsóknir í straum- og stöðuvötnum fara fram nokkrum sinnum á ári víðs vegar um landið. Á Austurlandi er fylgst með þremur stöðuvötnum: Skriðuvatni í Skriðdal, Gilsárvatni-ytra á Fljótsdalsheiði og Lagarfljóti. Auk þess fara fram rannsóknir í fjórum straumvötnum: Fellsá í Fljótsdal, Bessastaðaá sem rennur úr Gilsárvatni-ytra, Fossá og Berufjarðará í Berufirði.

Við rannsóknirnar er hryggleysingjum safnað og gerðar mælingar á blaðgrænu a, sýrustigi og rafleiðni vatnsins. Einnig eru tekin vatnssýni til mælinga á næringarefnum, snefilefnum og heildarmagni lífræns kolefnis (TOC), auk annarra eðlis- og efnafræðilegra þátta. Niðurstöðurnar veita mikilvægar upplýsingar um vistfræðilegt ástand vatnanna og hvort breytingar verði á lífríki og vatnsgæðum sökum annarra breytinga í umhverfi vatnanna.

Ljósmyndir: Erlín Emma Jóhannsdóttir

Nú hafa allar GPS-merktu heiðagæsirnar „okkar“ farið sína för suður á bóginn til vetrarstöðvanna á Bretlandseyjum. Sumarið 2025 voru 30 heiðagæsir merktar með GPS sendum víðsvegar um Fljótsdalsheiði og í sumar sneru flestar þeirra aftur á sína heimahaga. Flestar áttu þær fremur hefðbundið sumar á Íslandi, en  aðstæður á austurhálendi voru fremur lélegar fyrir varp eftir snjóþungan vetur og kalt vor á svæðinu. Varp mistókst hjá um helmingi GPS gæsanna og voru þær  á flakki um heiðina yfir sumarið og felldu fjaðrir hér og þar, en tvær þeirra vöktu sérstaka athygli.

Önnur reyndi við varp í Hrafnkelsdal og hin í Desjarárdal. Af ferlum að dæma virtist varpið ekki hafa gengið svo þær ákváðu að skella sér alla leið til Grænlands.

Frá Hrafnkelsdal alla leið norður fyrir 80°N
Gæsin sem dvaldi fyrri hluta sumars í Hrafnkelsdal var karlfugl og virðist hafa verið þar með maka sínum við hreiður í rúman mánuð. Eitthvað fór þó úrskeiðis hjá parinu en þau voru á ferðinni á Fljótsdalsheiðinni þar til 21. júní þegar hann leggur skyndilega af stað frá Íslandi. Hann flaug nánast stanslaust yfir hafið til Grænlands, fyrir utan um klukkustundar hvíld á sjó og lenti daginn eftir austan við Myggbukta á Norðaustur-Grænlandi eftir tæplega sólahrings ferðalag. Næstu daga hélt hann áfram norður, fyrst til Kuhn-eyju í nokkra daga stopp og þaðan enn norðar. Rétt um viku síðar, þann 30. júní er hann kominn rétt norðan við 80°N, um 95 km sunnan við Station Nord. Þar á norðurhjara veraldar ákvað hann að eyða sumrinu og felldi þar fjaðrir í friði og ró.
Í lok ágúst hefur heimþráin bankað uppá en þá skellti hann sér af stað suður eftir austurströnd Grænlands. Hann lagði af stað rétt eftir miðnætti þann 26. ágúst og stoppaði meðal annars á Kuhn-eyju aftur í nokkra daga en lagði síðan aftur af stað þaðan rétt eftir klukkan 1 þann 3. september. Hann kemur svo til Íslands að morgni 4. september og lendir í Flateyjardal, eftir að hafa hvílt sig nokkrum sinnum á leiðinni frá Kuhn-eyju. Þaðan hélt hann síðan af stað á kunnuglegar slóðir á Fljótsdalsheiði. Að morgni 20. september hélt hann síðan áfram suður til Bretlandseyja og var kominn til Skotlands sama kvöld.

Frá Desjarárdal til Kuhn-eyju
Hin gæsin sem ákvað líka að skella sér til Grænlands var kvenfugl. Hún eyddi fyrriparti sumars í Desjarárdal og færði sig síðar á Vesturöræfin eftir að varpið mistókst. Síðar ákvað hún líka að leggja af stað norður til Grænlands þann 21. júní, en þó tveimur klukkustundum á undan hinni. Hún tók ferðina í einum rykk og lendir við Scoresbysund morguninn eftir. Þaðan hélt hún áfram norður með viðkomu á Traill-eyju þar sem hún eyddi næstu dögum. Þann 29. júní var hún síðan komin að sínum sumarstöðvum á Kuhn-eyju og Th. Thomsen landi við Fligely Fjord. Þar var hún til 22. ágúst en þá hófst ferð hennar aftur suður. Á heimleiðinni stoppaði hún meðal annars um 20 km austan af Myggbukta þar sem hún var til 5. september. Þaðan flaug hún aftur til Traill-eyju þar sem hún var til 14. september þegar hún loksins lagði af stað til Íslands og var komin á land á Tjörnesi 12 klukkustundum síðar. Skömmu seinna fór hún svo aftur á Fljótsdalsheiði. Þann 28. september hélt hún síðan áfram til Bretlandseyja og kom til Orkneyja aðfaranótt 30. september eftir að hafa hvílt sig á leiðinni.

Það er ekki óþekkt að geldgæsir fari frá Íslandi til Grænlands til að fella fjaðrir. GPS-sendarnir gefa okkur einstak tækifæri til að fylgjast með þeim í miklum smáatriðum og fá þannig innsýn í hegðun þeirra og hvernig þær bregðast við breyttum aðstæðum. Þessar tvær gæsir sýna vel hversu víðfeðmt svæði heiðagæsir geta nýtt yfir árið.